«Біз дем алып жүрген ауа қаншалықты таза?» Осы сұрақты кәсіби деңгейде зерттеуге айналдырған қазақстандық ғалымдардың бірі – Байматова Насиба Хикматуллаевна.
сурет: жеке мұрағаттан
Ғылым көбіне бізге алыс дүние сияқты көрінеді. Үлкен зертхана, қымбат құрал, күрделі формула. Ал шын мәнінде ғылым қарапайым сұрақтан басталады: «Біз дем алып жүрген ауа қаншалықты таза?» Осы сұрақты кәсіби деңгейде зерттеуге айналдырған қазақстандық ғалымдардың бірі – Байматова Насиба Хикматуллаевна. Ол химия және экология саласында зерттеу жүргізіп, атмосфералық ауаның құрамындағы зиянды қосылыстарды анықтау мен талдау бағытында нақты ғылыми нәтижелерге қол жеткізді.
Насиба Хикматуллаевна бакалавриаттан бастап докторантураға дейінгі білімін Al-Farabi Kazakh National University қабырғасында алған. Кейін ғылыми ізденісін халықаралық деңгейде жалғастырып, зерттеу тәжірибесін Iowa State University базасында толықтырған. Оның жұмысы атмосферадағы ұшпа органикалық қосылыстарды, өндірістік қалдықтардан бөлінетін зиянды заттарды анықтаудың заманауи әдістерін жетілдіруге бағытталды. Газ хроматографиясы мен масс-спектрометрия секілді күрделі аналитикалық әдістерді қолдана отырып, ол ауа сапасын бағалаудың дәлдігін арттыруға үлес қосты. Бұл жай ғана зертханадағы тәжірибе емес. Бұл – нақты қалалардағы экологиялық жағдайды бағалауға, өндіріс орындарының әсерін бақылауға, адам денсаулығына төнетін қауіптерді алдын ала болжауға мүмкіндік беретін ғылыми база. Насибаның өз сөзінде: «Ғылым – тек мақала жариялау емес, ол қоғамға нақты пайда әкелуі керек» деген ойы бар. Осы ұстаным оның зерттеулерінің бағытын айқындады. Ол үшін диссертация – архивте жататын жұмыс емес, қолданбалы маңызы бар құрал.
Насибаның ашқан жаңалығы не үшін маңызды?
Ауа сапасы – жай экологиялық термин емес. Бұл – адамның өмір сүру ұзақтығына, тыныс алу жүйесіне, жалпы денсаулық көрсеткішіне тікелей әсер ететін фактор. Қазақстандағы ірі өндірістік аймақтарда атмосфераның ластану деңгейі өзекті мәселе болып отыр. Насиба Байматованың зерттеулері ауа құрамындағы зиянды компоненттерді ерте анықтауға, олардың концентрациясын дәл есептеуге және мониторинг жүйесін жетілдіруге мүмкіндік береді. Бұл деректер экологиялық саясатта, санитарлық нормаларды қайта қарауда, өндірістік қауіпсіздікті бақылауда қолданыла алады. Ғалымның айтуынша, «біз мәселені көрмейінше, оны шеше алмаймыз». Оның жұмысы дәл осы «көрінбейтін» қауіптерді көрінетін дерекке айналдыруға бағытталған. Яғни ғылыми жаңалық – теориялық жетістік қана емес, қоғам қауіпсіздігіне қызмет ететін құрал.
Студент үшін бұл тарих нені білдіреді?
Біріншіден, үлкен ғылым шетелде ғана жасалмайды. Ол өз университетіңде басталуы мүмкін.
Екіншіден, ғылыми жол – бір сәттік шабыт емес, жылдар бойғы жүйелі еңбек. Насиба Хикматуллаевна да бір кезде аудиторияда отырған қарапайым студент болған. Айырмашылығы – ол өз саласына терең кірді, күрделі тақырыптан қашпады және халықаралық тәжірибеден өтуге тәуекел етті.
Ғылымға бару үшін «ерекше адам» болу міндет емес. Бірақ табандылық, қызығушылық және ұзақ қашықтыққа шыдау қабілеті керек. Егер сізді белгілі бір мәселе мазаласа, оны жай талқылап қана қоймай, зерттеуге тырысыңыз. Себебі нағыз жаңалық көбіне қоғамға керек, бірақ әлі толық зерттелмеген мәселеден туады.
