Егер күмән болса, не істеу керек?
Сурет: ЖИ
Бала өмірінің алғашқы жылдарында даму қарқыны ерекше жоғары болады. Сәби жақындарын тани бастайды, күлімсірейді, дыбыс шығарады, алғашқы сөздерін айтып, жүріп үйренеді. Әр баланың даму қарқыны әртүрлі болғанымен, кейде ата-ана баласының қарым-қатынасында, сөйлеуінде немесе мінез-құлқында өзгешеліктерді байқауы мүмкін.
Осындай ерекшеліктердің бірі – аутизм спектрінің бұзылысы (АСБ). Оны ерте байқап, маманға уақытында жүгіну баланың қажеттіліктерін анықтап, тиісті қолдау көрсетуге мүмкіндік береді.
Баланың мінез-құлқынан аутизм белгілерін бақылау – міндетті түрде диагноз табу емес. Бұзылыс болған жағдайда барынша ерте анықтау үшін қажетті қауіпсіздік шарасы. Баланың дамуындағы ерекшеліктерді уақытында байқап, қажет болған жағдайда кәсіби бағалау алу асқындырудың жолын кеседі.
Аутизм спектрінің бұзылысы дегеніміз не?
Аутизм спектрінің бұзылысы – мидың ерте дамуымен байланысты нейродаму ерекшелігі. Ол адамның әлеуметтік қарым-қатынас жасауына, ақпаратты қабылдауына, мінез-құлқына және қоршаған ортамен әрекеттесуіне әсер етуі мүмкін.
«Спектр» деп аталуының себебі – аутизмнің белгілері әр балада әртүрлі көрінеді. Бір балада сөйлеу жақсы дамығанымен, әлеуметтік қарым-қатынас қиын болуы мүмкін. Екіншісінде сөйлеу кешеуілдеуі байқалуы ықтимал. Кейбір балалар дыбысқа, жарыққа немесе киімнің матасына ерекше сезімтал келеді. Сондықтан аутизмді бір ғана белгімен анықтау мүмкін емес.
БІЛІҢІЗ! Аутизм ата-ананың дұрыс тәрбиелемеуінен немесе баланың еркелеп өсуінен пайда болмайды. Ғалымдар оның қалыптасуына генетикалық және басқа да биологиялық факторлардың өзара ықпалы әсер ететінін анықтаған. Алайда бір ғана себеппен түсіндіру мүмкін емес.
Ата-ана қандай белгілерге назар аударуы керек?
АСБ белгілері ерте жаста байқалуы мүмкін. Бірақ олардың барлығы бірдей әр балада кездеспейді. Мамандар көбіне үш негізгі бағытқа назар аударады:
- Әлеуметтік қарым-қатынас
- Коммуникация
- Мінез-құлық ерекшеліктері
Әлеуметтік қарым-қатынастағы белгілер
Мынадай ерекшеліктер байқалса, маманмен кеңескен жөн:
- бала көзбен байланысқа сирек түседі немесе оны сақтауы қиын;
- ата-анасының жүзіне, эмоциясына аз назар аударады;
- күлімсіреген адамға жауап ретінде күлімсіреуі сирек;
- өзіне қызық нәрсені ата-анасына көрсетуге тырыспайды;
- бір нәрсені саусағымен нұсқап, «қарашы» дегендей ортақ назар аудармайды;
- аты аталғанда жиі жауап бермейді;
- ересектердің немесе басқа балалардың әрекетіне еліктеуі аз;
- құрдастарына қызығушылығы төмен болуы мүмкін.
Бірақ осы белгілердің кез келгені жеке дара аутизмді білдірмейді. Мысалы, бала атына жауап бермеуі есту қабілетінің төмендеуінен де болуы мүмкін. Ал көзбен байланыс ерекшелігі баланың темпераментіне немесе басқа даму ерекшеліктеріне байланысты болуы ықтимал.
Сөйлеу мен қарым-қатынастағы «қызыл жалаушалар»
Ата-ананы жиі алаңдататын белгілердің бірі – сөйлеудің кешігуі. Мысалы:
- бала жасына сәйкес сөздерді қолданбайды;
- өз қажеттілігін сөзбен немесе ыммен жеткізуге тырыспайды;
- бұрын айтқан сөздерін кейін қолданбай қояды;
- естіген сөздер мен сөйлемдерді жиі қайталайды;
- адамдармен сөйлескеннен гөрі сөздерді немесе дыбыстарды қайталауға көбірек қызығады.
Ерекше назар аударуды қажет ететін белгі – регресс, яғни бала бұрын меңгерген дағдыларын жоғалта бастауы. Мысалы, бұрын бірнеше сөз айтқан бала оларды қолдануды тоқтатса немесе адамдармен қарым-қатынасы күрт өзгерсе, «өзі өсіп кетеді» деп ұзақ күтпей, дәрігерге барған дұрыс.
Қайталанатын әрекеттер нені білдіреді?
Кейбір балалар бір әрекетті қайта-қайта орындауға ерекше қызығушылық танытады. Мысалы:
- денесін тербетеді;
- қолын жиі қағады;
- айналады;
- ойыншықтың дөңгелегін ұзақ айналдырып қарайды;
- заттарды белгілі бір тәртіппен орналастырады;
- бір ойын сценарийін үнемі қайталайды.
Сонымен қатар күн тәртібінің өзгеруін өте қиын қабылдауы мүмкін. Мысалы, үйге басқа жолмен қайту немесе жоспардың өзгеруі балада қатты мазасыздық туғызады. Мұндай әрекеттердің кейбірі кішкентай балалардың қалыпты дамуында да кездеседі. Сондықтан олардың жиілігі, тұрақтылығы және баланың күнделікті өміріне қаншалықты әсер ететіні маңызды.
Дыбысқа, жарыққа және жанасуға ерекше сезімталдық
Кейбір балалар қоршаған ортадағы сезімдік әсерлерді өзгеше қабылдайды. Мысалы:
- шаңсорғыш немесе қатты дыбыстан қатты мазасыздануы;
- киімнің белгілі бір матасын немесе тігісін көтере алмауы;
- жарыққа тым сезімтал болуы;
- белгілі бір иістерге қатты реакция білдіруі;
- кейбір заттарды ұзақ сипап немесе иіскеп отыруы мүмкін.
Керісінше, кейбір балалар қатты дыбысқа немесе басқа әсерлерге әдеттегіден аз реакция білдіреді. Мұндай сенсорлық ерекшеліктер де міндетті түрде аутизмді білдірмейді, бірақ басқа белгілермен қатар байқалса, маманға жүгіну қажет.
Көзге тік қарамау – аутизм белгісі ме?
Осы сауал ата-аналарды жиі алаңдатады. Көзбен байланыс әлеуметтік қарым-қатынастың маңызды бөлігі болғанымен, баланың көзге аз қарауының басқа да себептері болуы мүмкін. Мысалы, көру қабілетінің ерекшелігі, есту мәселесі, баланың темпераменті немесе басқа даму ерекшеліктері әсер етуі ықтимал. Сондықтан «балам көзге қарамайды, демек аутизм» деген қорытынды жасау дұрыс емес.
Бірақ мұндай ерекшелік тұрақты түрде байқалса және оған сөйлеудің кешеуілдеуі, атына жауап бермеу, ым-ишараның аздығы немесе қайталанатын әрекеттер қосылса, педиатрға немесе баланың дамуын бағалайтын маманға жүгінген жөн.
Аутизм қалай анықталады?
Аутизм диагнозы баланың мінез-құлқын, даму тарихын және қарым-қатынас ерекшеліктерін кешенді бағалау негізінде қойылады. Маман ата-анадан баланың:
- қашан күлімсірей бастағанын;
- алғашқы сөздерін қашан айтқанын;
- қандай дағдыларды меңгергенін;
- кейін қандай дағдылар өзгергенін;
- адамдармен қалай қарым-қатынас жасайтынын;
- қандай ойындарды ұнататынын сұрайды.
Қажет болған жағдайда есту және көру қабілеті де тексеріледі.
Ерте жаста аутизм белгілерін анықтауға арналған арнайы скринингтік сауалнамалар қолданылады. Солардың бірі – M-CHAT-R/F. Ол кішкентай балалардағы аутизм қаупін бағалауға арналған сауалнама.
Десе де, скрининг нәтижесі нақты диагноз болып саналмайды. Тестте жоғары қауіп көрсетілсе, бұл баланы толық тексеру қажеттігін білдіреді.
Егер күмән болса, не істеу керек?
- Ең бірінші, өзіңізді кінәламаңыз және үрейге берілмеңіз.
- Екіншіден, баланың дамуын «әлі кішкентай ғой, қсе келе өзгеріп кетеді» деп ұзақ уақыт бақылаусыз қалдырмаған жөн.
- Педиатрға барып, баланың дамуындағы алаңдататын белгілерді нақты айтып беріңіз. Қажет болса, дәрігер тиісті мамандарға бағыттайды.
- Баланың жағдайына қарай даму маманы, балалар неврологы, балалар психиатры, психолог, логопед және басқа да мамандардың бағалауы қажет болуы мүмкін.
Емдеуге бола ма?
Аутизмді емдеп жазып жіберетін дәрі жоқ. Себебі ол аурудан гөрі, нейродаму ерекшелігі ретінде қарастырылады. Негізгі мақсат – баланың қабілеттерін дамыту, қарым-қатынас жасауына көмектесу, күнделікті өмірге бейімделуін жеңілдету және отбасыға қажетті қолдау көрсету.
Баланың қажеттілігіне қарай:
- сөйлеу терапиясы;
- әлеуметтік дағдыларды дамыту;
- мінез-құлыққа негізделген араласулар;
- арнайы педагогикалық қолдау;
- еңбек немесе күнделікті дағдыларды дамытуға бағытталған терапиялар қолданылуы мүмкін.
Кейбір балаларға дәрігер ұйқы, мазасыздық немесе басқа қатар жүретін мәселелер бойынша дәрі тағайындауы ықтимал. Бірақ дәрі-дәрмек аутизмнің өзін емдемейді және оны тек маманның нұсқауымен қолдану керек.
Үйде ата-ана не істей алады?
Балаға қолайлы әрі түсінікті орта қалыптастыру өте маңызды.
Күн тәртібін тұрақтандырыңыз. Тамақтану, ұйықтау, серуендеу уақытын мүмкіндігінше бірізді ұстаңыз. Өзгеріс болатын болса, алдын ала түсіндіріңіз.
Қысқа әрі нақты сөйлеңіз. Ұзақ түсіндірудің орнына, қарапайым сөйлемдер мен түсінікті сөздерді пайдаланыңыз.
Баланың қызығушылығын пайдаланыңыз. Егер бала динозаврларға, көліктерге, жануарларға немесе әріптерге қызықса, сол тақырып арқылы жаңа сөздерді, түстерді, сандарды үйретуге болады.
Сенсорлық ерекшеліктерін ескеріңіз. Қатты дыбыс мазаласа, қажетсіз шуды азайтыңыз. Белгілі бір киім мазасыздандырса, ыңғайлы балама таңдаңыз.
Жетістігін салыстырмаңыз. Әр баланың даму қарқыны әртүрлі. Басқа балалармен салыстыру ата-анаға да, балаға да қосымша қысым түсіреді.
Өзіңізді де ұмытпаңыз. Ерекше қолдауды қажет ететін баланы тәрбиелеу ата-ана үшін эмоционалдық тұрғыдан ауыр болуы мүмкін. Жақындардан көмек сұрау, мамандармен кеңесу және өзіңізге демалыс ұйымдастыру – әлсіздік емес.
Ең маңыздысы – уақыт жоғалтпау
Аутизмнің бір-екі белгісін байқағаннан кейін бірден диагноз қоюға болмайды. Балалардың дамуы әртүрлі, ал кейбір белгілер белгілі бір жас кезеңінде қалыпты болуы мүмкін. Бірақ баланың дамуында тұрақты түрде алаңдататын өзгерістер байқалса, маманға жүгінуді кейінге қалдырмаған дұрыс.
Ерте жаста баланың миы қарқынды дамып жатқандықтан, қажетті қолдауды неғұрлым ерте бастау оның коммуникациясын, күнделікті дағдыларын және әлеуметтік бейімделуін дамытуға мүмкіндік береді.
Балаңыздың бір белгісі сізді алаңдатса, оны басқа балалармен салыстырудың орнына маманмен ақылдасыңыз. Кейде күдік расталмайды, кейде қосымша бағалау қажет болады. Қалай болғанда да, ерте назар аудару балаға қажетті қолдауды дер кезінде ұйымдастырудың ең маңызды қадамдарының бірі.
Ханбибі ОРАЛ,
ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗ:
ЖҮКТІ ӘЙЕЛ медициналық деректерін ДӘРІГЕРГЕ БАРМАЙ-АҚ бақылай алады
