"ТӨҢКЕРІЛГЕН САБАҚ" әдісін білесіз бе, МҰҒАЛІМ?

Бүгінгі білім беру кеңістігі күн сайын өзгеріп жатыр. Кеше ғана дәстүрлі деп саналған әдіс бүгін жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан мұғалім үнемі ізденісте, жаңашылдыққа ашық болғаны маңызды. Соңғы жылдары педагогикада жиі айтылып жүрген, бірақ тәжірибеде әлі толық орныға қоймаған тәсілдердің бірі – төңкерілген сабақ әдісі. Бұл атауды естіген боларсыз, алайда оның терең мәні мен нақты мүмкіндігін әр мұғалім бірдей сезіне бермейді.

Төңкерілген сабақтың негізгі идеясы – оқу үдерісінің құрылымын өзгерту. Жаңа тақырыпты түсіндіру сыныпта емес, оқушының өз бетімен үйде меңгеруіне беріледі. Ал сабақ уақыты талқылауға, талдауға, тәжірибелік тапсырмалар орындауға, қателермен жұмыс істеуге арналады. Яғни сабақ «тыңдау алаңынан» «әрекет алаңына» айналады. Бұл өзгеріс сырттай қарағанда қарапайым көрінгенімен, оның артында оқытудың философиясы жатыр: білім дайын күйде берілмейді, ол әрекет барысында қалыптасады.

Бұл әдістің ең үлкен артықшылығы – уақытты тиімді пайдалану. Дәстүрлі сабақта мұғалімнің түсіндіруіне көп минут кетеді, ал оқушының белсенді жұмысына уақыт аз қалады. Төңкерілген модельде керісінше: сыныптағы әр минут оқушының ойлауына, сұрақ қоюына, пікір айтуына жұмсалады. Мұғалім әр баланың деңгейін нақты көріп, дер кезінде қолдау көрсете алады. Бұл саралап оқытуға да, қалыптастырушы бағалауға да кең мүмкіндік береді.

Сонымен қатар төңкерілген сабақ оқушының дербестігін күшейтеді. Үйде бейнематериал көру, мәтін оқу, қысқа тапсырма орындау арқылы ол оқуына жауапкершілік ала бастайды. Біртіндеп «маған түсіндіріп беріңіз» деген ұстаным «мен өзім түсінуге тырысамын» деген ойға ауысады. Қазіргі заманда дәл осы дағды – өмір бойы білім алудың негізі.

Психологиялық тұрғыдан да бұл әдіс тиімді. Сабақта белсенді әрекет көбейген сайын оқушының қызығушылығы артады. Қимыл, талқылау, топтық жұмыс, ойын элементтері – бәрі ми қызметін жандандырады. Ал тек тыңдауға құрылған сабақ шаршауды тездетеді. Сондықтан төңкерілген тәсіл оқушының зейінін ұзақ сақтауға көмектеседі.

Әрине, бұл модельді енгізуде белгілі бір қиындықтар бар. Барлық оқушының интернетке қолжетімділігі бірдей болмауы мүмкін. Кейбірі үй тапсырмасын орындамай келуі ықтимал. Мұндай жағдайда мұғалім баламалы жолдарды ойластыруы керек: материалды ақпарат тасығышта беру, қысқа мәтіндік нұсқа ұсыну, сабақ басында шағын шолу ұйымдастыру сияқты шешімдер көмектеседі. Ең маңыздысы – әдістен бас тартпау, оны өз жағдайыңызға бейімдеу.

Төңкерілген сабақ мұғалім рөлін де өзгертеді. Мұғалім тек ақпарат жеткізуші емес, оқу ортасын ұйымдастырушы, бағыт беруші, кеңесші тұлғаға айналады. Бұл – кәсіби тұрғыдан өсуге мүмкіндік. Себебі мұндай сабақта шығармашылық, жоспарлау, цифрлық құралдарды қолдану, сұрақ қою мәдениеті ерекше маңызға ие болады.

Практикада бұл әдісті бірден толық енгізу міндетті емес. Алдымен айына бір рет, кейін аптасына бір рет қолданып көруге болады. Қысқа бейнетүсіндірме жазу, үш-төрт сұрақтан тұратын алдын ала тапсырма беру, сабақта тек тәжірибелік жұмыс ұйымдастыру – бастауға жеткілікті қадам. Уақыт өте келе мұғалім де, оқушы да жаңа форматқа бейімделеді.

Бүгінгі оқушы ақпаратты таба алады, бірақ оны саралау мен қолдануға әрдайым қиналады. Демек, білім берудің басты міндеті – ақпарат беру емес, ойлауды үйрету. Төңкерілген сабақ дәл осы мақсатқа жақындатады. Ол оқушыны тыңдаушыдан зерттеушіге айналдырады.

Сондықтан өзіңізге мынадай сұрақ қойып көріңіз: сіздің сабағыңыз оқушыны әрекетке жетелей ме, әлде тек ақпаратпен шектеле ме? Егер екінші жауап басым болса, бәлкім, сабақты төңкеріп көрудің уақыты келген шығар. Кейде білімдегі үлкен өзгеріс шағын қадамнан басталады.