Соңғы жылдары мұғалімдер арасында күйзеліс пен эмоционалдық қажудың жоғары деңгейі тіркелген.
сурет: ЖИ
Соңғы жылдары мұғалімдердің психоэмоционалдық жағдайы білім беру жүйесіндегі маңызды мәселелердің біріне айналып отыр. Бұл тек жеке адамның күйі емес, тұтас жүйеге әсер ететін фактор ретінде қарастырыла бастады. World Health Organization депрессияны еңбекке қабілеттілікке тікелей әсер ететін негізгі психикалық денсаулық мәселелерінің бірі ретінде анықтайды. Ал UNESCO жүргізген зерттеулерде мұғалімдер арасында күйзеліс пен эмоционалдық қажудың жоғары деңгейі тіркелгені айтылады. Бұл мәселе әсіресе соңғы жылдардағы цифрландыру, жүктеменің артуы және әлеуметтік қысыммен күшейе түскен.
Халықаралық зерттеулер мұғалімдер арасындағы күйзеліс деңгейінің жоғары екенін көрсетеді. OECD аясында жүргізілген TALIS (Teaching and Learning International Survey) зерттеуінде мұғалімдердің едәуір бөлігі жұмысқа байланысты стрессті жиі сезінетінін көрсеткен, кейбір елдерде бұл көрсеткіш 40–50% шамасында. Сонымен қатар, American Psychological Association деректерінде педагог мамандығы эмоционалдық күйзелісі жоғары кәсіптердің қатарына енгізілген. Қазақстан бойынша толық ашық статистика шектеулі болғанымен, салалық сауалнамаларда мұғалімдердің негізгі стресс факторлары ретінде жүктеменің көптігі мен қағазбастылық жиі аталады.
Сарапшылар мұғалім депрессиясының негізгі себептерін жүйелік факторлармен байланыстырады. Олардың қатарында оқу жүктемесінің көптігі, әкімшілік есептер мен құжаттар, ата-аналармен және оқушылармен тұрақты коммуникация, сондай-ақ әлеуметтік бағалаудың төмендігі бар. UNESCO баяндамасында мұғалімдердің жұмыс уақыты ресми сағатпен шектелмейтіні, көбіне сабақтан тыс уақытта да жалғасатыны көрсетілген. Бұл ұзақ мерзімде эмоционалдық қажуға, яғни burnout жағдайына алып келеді. Психологиялық зерттеулерде мұндай созылмалы күйзеліс уақыт өте келе депрессиялық белгілерге ұласуы мүмкін екені айтылған.
Психикалық денсаулық саласындағы мамандар мұғалімдердегі депрессияны жиі “жасырын күй” ретінде сипаттайды. Себебі ол әрдайым ресми диагноз ретінде тіркелмегенімен, белгілері анық байқалады: тұрақты шаршау, мотивацияның төмендеуі, эмоционалдық күйзеліс және кәсіби қызығушылықтың азаюы. World Health Organization сарапшылары бұл белгілер ұзақ уақыт сақталған жағдайда адамның жұмыс сапасына тікелей әсер ететінін атап өтеді. Білім беру саласындағы зерттеушілердің пікірінше, мұғалімнің психологиялық жағдайы – білім сапасының маңызды көрсеткіштерінің бірі, яғни бұл тек жеке мәселе емес, оқыту нәтижесіне ықпал ететін фактор.
Мәселені қарастырғанда оның екі жағын да ескеру қажет. Бір жағынан, мұғалім мамандығының әлеуметтік маңызы жоғары, қоғамда ерекше рөл атқарады. Екінші жағынан, еңбек жағдайлары әрдайым осы маңыздылыққа сәйкес келе бермейді. OECD зерттеулерінде мұғалімдердің жұмысқа қанағаттану деңгейі елдер арасында әртүрлі екені көрсетілген, бұл білім беру жүйесінің ұйымдастырылуына тікелей байланысты. Сарапшылар бұл мәселені жеке адамның әлсіздігі ретінде емес, институционалдық деңгейде қарастыру қажет екенін айтады.
Мұғалімдердің депрессиясы бірнеше деңгейде әсер етеді. Жеке деңгейде ол денсаулықтың нашарлауына әкелсе, кәсіби деңгейде сабақ сапасының төмендеуіне ықпал етеді. Ал жүйелік деңгейде кадр тапшылығына себеп болуы мүмкін. Кейбір елдерде мұғалімдердің мамандықтан кетуінің негізгі себептерінің бірі ретінде эмоционалдық қажу көрсетіледі, бұл туралы UNESCO зерттеулерінде де айтылған.
Қорытындылай келе, мұғалімдердің депрессиясы – жеке адамның психологиялық күйінен әлдеқайда кең мәселе. Халықаралық ұйымдардың деректері бұл құбылыстың ауқымды екенін және оның білім беру сапасына тікелей әсер ететінін көрсетеді. Сондықтан мұғалімнің психоэмоционалдық жағдайын жақсарту тек жеке деңгейде емес, білім беру жүйесінің стратегиялық бағыттарының бірі ретінде қарастырылуы қажет.
![](/assets/thumbnails/fa/fa70ab6592759ff29212080a2bd07704.jpg ""Бұрын мені жақсы көрген жанмен тұрсам, қазір менің ақшамды жақсы көретін адаммен өмір сүріп жатырмын"")
