Гранттар, білім беру бағдарламалары, арнайы платформалар арқылы қазақ тілінде сапалы өнім шығаратын авторларды ынталандыру – бәсекеге қабілетті ортаны қалыптастырады.
Соңғы жылдары жаһандық цифрландыру үдерісі адамзаттың ақпаратты тұтыну және тарату тәсілдерін түбегейлі өзгертті. Интернет пен әлеуметтік желілер негізгі коммуникация алаңына айналған заманда тілдердің цифрлық кеңістіктегі үлесі олардың өміршеңдігі мен даму қарқынын айқындайтын маңызды факторға айналды. Осы тұрғыдан алғанда, қазақ тіліндегі контенттің көлемі мен сапасы – тек мәдени мәселе емес, стратегиялық маңызы бар ұлттық қауіпсіздік пен ақпараттық тәуелсіздік мәселесі.
Зерттеулер мен сараптамалық шолулар қазақ тілінің цифрлық технологияларда жеткілікті деңгейде дамымағанын көрсетеді. Мәселен, халықаралық тілдік ресурстарды бағалау жүйелері (Common Crawl, түрлі NLP деректер жиынтықтары) бойынша қазақ тілі интернеттегі ең аз ұсынылған тілдердің қатарында. Әлеуметтік желілерде де қазақ тіліндегі контенттің үлесі орыс және ағылшын тілдеріне қарағанда айтарлықтай төмен. Бұл жағдай, бір жағынан, тарихи-әлеуметтік факторлармен түсіндірілсе, екінші жағынан – технологиялық инфрақұрылымның жеткіліксіздігімен байланысты.
Цифрлық ортада тілдің дамуы үшін ең алдымен сапалы деректер қоры қажет. Қазақ тілінде ашық әрі құрылымдалған мәтіндік, аудио және бейне деректердің тапшылығы жасанды интеллект, машиналық аударма, сөйлеуді тану сияқты технологиялардың дамуын тежейді. Мысалы, ағылшын тілінде миллиардтаған сөзден тұратын корпустар бар болса, қазақ тіліндегі мұндай ресурстар әлі де шектеулі. Соның салдарынан қазақ тіліндегі автоматты аударма сапасы, дауыс көмекшілері мен чат-боттардың түсіну деңгейі төмен күйінде қалып отыр.
Сонымен қатар, цифрлық контент нарығындағы бәсекелестік күрт күшейіп келеді. TikTok, YouTube, Instagram сияқты платформаларда алгоритмдер көбіне көп қаралым жинайтын тілдерге басымдық береді. Бұл қазақ тіліндегі контент жасаушылардың аудитория жинауын қиындатады. Нәтижесінде, көптеген авторлар кең аудиторияға шығу үшін басқа тілдерге көшуге мәжбүр болады. Бұл үрдіс ұзақ мерзімді перспективада қазақ тілінің цифрлық кеңістіктегі үлесінің одан әрі қысқаруына әкелуі мүмкін.
Алайда бұл мәселенің тек қауіп емес, мүмкіндік екенін де ескеру қажет. Қазақ тіліндегі контентке деген сұраныс бар және ол тұрақты түрде өсіп келеді. Қазақстандағы интернет қолданушылар санының артуы, жастардың ана тіліне деген қызығушылығының күшеюі – осының айқын дәлелі. Әсіресе әдеби контентке қатысты жаңа форматтар – аудиокітаптар, подкасттар, қысқа видеолар, интерактивті әңгімелер – қазақ тілінде кеңінен дамуға әлеуеті жоғары бағыттар болып отыр.
Бұл тұрғыда жаңа технологияларды енгізу – уақыт талабы. Біріншіден, қазақ тіліндегі үлкен тілдік модельдерді (LLM) дамыту қажет. Бұл үшін мемлекеттік деңгейде ашық деректер базасын қалыптастыру, ғылыми-зерттеу институттары мен IT-компаниялардың ынтымақтастығын күшейту маңызды. Екіншіден, әдеби контентті цифрландыруға басымдық беру керек. Классикалық және заманауи шығармаларды электронды форматқа көшіру, оларды ашық платформаларда қолжетімді ету – тілдің цифрлық экожүйесін кеңейтудің тиімді жолы.
Үшіншіден, контент жасаушыларды қолдау жүйесін қалыптастыру қажет. Гранттар, білім беру бағдарламалары, арнайы платформалар арқылы қазақ тілінде сапалы өнім шығаратын авторларды ынталандыру – бәсекеге қабілетті ортаны қалыптастырады. Сонымен қатар, алгоритмдік әділеттілік мәселесін де назардан тыс қалдырмау керек. Яғни, жергілікті тілдердегі контенттің көрінуін арттыру үшін платформалармен жүйелі жұмыс жүргізу маңызды.
Қазақ тіліндегі цифрлық контенттің аздығы – объективті шындық, бірақ ол еңсерілмейтін кедергі емес. Керісінше, бұл – жаңа технологияларды енгізу, әдеби контентті дамыту және ұлттық тілдің цифрлық болашағын қалыптастыру үшін үлкен мүмкіндік. Егер мемлекет, бизнес және шығармашылық қауымдастық бірлесе әрекет етсе, қазақ тілі тек мәдени мұра ретінде ғана емес, заманауи цифрлық әлемнің толыққанды қатысушысына айнала алады.
Ж.Сатқанбай,
